|
٭
یحیی آریا بخشایش
روز چهارشنبه 15 خرداد 1342، برابر با 12 محرم 1383، حوادثي در
تهران و چند شهر ديگر كشور پديد آمد كه از يك سو نقطه تلاقي
جريانها و حركتهاي چند ساله اخير به شمار ميآيد و از سوي ديگر
نقطه عطفي براي انقلاب اسلامي كه در بهمن 1357 به پيروزي رسيد.
درباره اين روز و قيام 15 خرداد مقالهها و كتابهاي متعددي به
چاپ رسيده، پيش زمينهها، چگونگي شكلگيري و علل و عوامل آن
به بحث و بررسي گذاشته شده است. برخي از پژوهندگان نيز به
پيامدهاي قيام 15 خرداد پرداختهاند كه هر كدام از آنها نتيجه
مطالعات پژوهشي، و گاه ميداني است. در اين ميان آنچه كمتر
مورد توجه قرار گرفته و يا نسبت به موضوعات ديگر از دايرة
تحقيق و بحث، تا حدي، به دور مانده، رخدادهاي خياباني است
كه در طول اين روز در شهرهاي مختلف، بويژه در تهران، اتفاق
افتاد. البته در لابهلاي خاطرات و نوشتههاي چاپ شده،
نمونههايي را ميتوان يافت كه در محدوده يكي از مناطق و يا
خيابانها و يا در نقاطي از شهر واقعهاي را به تصوير ميكشد،
اما چنين تصاويري به علت پراكندگي در آثار و منابع، و تنوع
زواياي نگاه نويسندگان، تصويري جامع را از حوادث روز پانزده
خرداد به دست نميدهد.
بازسازي آن وقايع تنها از اسنادي برميآيد كه شامل گزارشهاي
مأموران ساواك از وقايع روز 15 خرداد است؛ اين گزارشها، وقايع
را از دقايق اوليه صبح تا ساعات پاياني آن در بر ميگيرد، كه
مأموران درباره وقايع سطح شهر تهران و چند منطقه از حومه آن
گزارشهايي تهيه و به مركز ساواك ارسال كردهاند. بخشي از اين
اسناد كه تنها به حوادث آن روز پرداخته، در جلد دوم مجموعه شش
جلدي قيام 15 خرداد به روايت اسناد ساواك چاپ و منتشر شده
است.1 بخش عمده آن اسناد هنوز منتشر نشده است كه
اميد ميرود با انتشار آنها، تصويري جامع و عيني از وقايع آن
روز به دست آيد. بسياري از اين اسناد، علاوه بر اينكه تاريخ
معيني دارند و نشان ميدهند اخبار در همان روز گزارش شده است،
لحظه دقيق وقوع حادثه، اعم از ساعت و دقيقه، را نيز معلوم
ميكنند. به عبارتي گزارشگران ساواك، كه مأموريت داشتند به
محض رو به رو شدن با رخدادي ـ اگرچه كم اهميت و جزيي ـ و يا
برخورد با تجمع و تظاهراتي ـ حتي متشكل از چند نفر ـ از سطح
شهر گزارش تهيه كنند و در همان لحظه آن را از طريق تلفن (شهري
و بيسيم) به مركز سازمان امنيت ارسال نمايند. پيش از آنكه به
گزارش اسناد موجود بپردازيم يادآوري چند نكته لازم و درخور ذكر
است:
الف) برخي از گزارشها به رغم متعدد و متفاوت بودن، به
حادثه واحدي پرداختهاند كه به دليل تكراري بودنشان، گزارشي
در اين مقاله مورد توجه قرار گرفته كه نسبت به گزارشهاي ديگر
كاملتر، دقيقتر و تا حدودي جامعتر است. در مواقعي نيز از
ميان چند گزارش نسبتاً شبيه به هم، متني برگرفته و خلاصه شده
را برگزيدهايم كه از يك سو از بازخواني و سودمندي يك سند
تاريخي بازنمانيم و از سوي ديگر يك واقعه تاريخي را از جهات و
ديدگاههاي متعدد و گاه مختلف، برنمايانيم.
ب) به جز چند
سند، بقيه اسناد مربوط به روز 15 خرداد داراي چند موضوع
گوناگون در چند نقطه از شهر، با زمانهاي متفاوتاند. به سخني
ديگر، چند گزارش متفاوت را در برگرفته است كه هر كدام از آنها،
علاوه بر اينكه درباره يك واقعه جدا از ديگري آگاهي ميدهد،
معين مينمايد كه چه واقعهاي و در چه ساعتي از روز اتفاق
افتاده است، و گاه چند گزارش پي در پي موجود است كه هر يك از
آنها درباره يك واقعه معين ارسال شده است. در اين مواقع،
گزارشها را با توجه به زمان حدوث آنها تفكيك كرده در زمان
مربوطه، به ذكر آنها پرداختهايم.
ج) گزارشهايي كه در تاريخ 15 خرداد 1342 تهيه شده در دو دسته
قابل طبقهبندي است: 1ـ اسنادي كه داراي زمان معيني بوده، از
وقوع حادثهاي در ساعت مشخصي از روز (با ذكر لحظه وقوع آن)
سخن گفته است. 2ـ اسنادي كه بر زمان و ساعت معيني دلالت
نميكند. از اين رو در اين نوشته ابتدا گزارشهايي مورد توجه
قرار گرفته كه زمان حادثه را مشخص كردهاند. كه برخي از آنها
با پنج يا ده دقيقه فاصله، به صورت پي در پي گزارش شدهاند.
در نقل اين گونه از گزارشها سعي شده زمان آن لحاظ شود و به
ترتيب زمان قيد شده بر بالاي اسناد، حوادث پشت سرِ هم ذكر
گردد. اسناد ديگري هم كه فاقد زمان معيني بوده و در دسته دوم
قرار گرفتهاند، در ادامه گزارش پيشين گنجانده شده است.
د) در
گزارش وقايع روز 15 خرداد، حتيالمقدور، تلاش بر اين است كه
متن اصلي حك شده بر اسناد نقل شود. در اين موارد، متن سند
داخل دو گيومه قرار داده شده، ليكن در مواقعي كه متن گزارش
طولاني يا تكراري است، خلاصه شده آن را به جاي متن اصلي
گنجاندهايم. با وجود اين، اضطراب گزارشگران ساواك چنانكه از
اسناد پيداست، متن به هم ريختهاي را به دست داده، كه گاه از
انسجام لازمي برخوردار نيست. بنابراين سعي شده در مواجهه با
اين گونه اسناد پس از تغييراتي، گزارشي زنده نقل گردد.
هـ)
به دليل تعدد گزارشها، و به منظور رواني آنها و ارائه تصويري
ذهني از حوادث روز 15 خرداد و نيز براي گريز از اطناب مقاله،
از آوردن نام گزارشگران ساواك (فرستنده و گيرنده)، تاريخ
حادثه، تاريخ صدور آن و يا ديگر مشخصات صرفنظر و تنها به نقل
متن اصلي آنها، كه گاه يك جمله و گاه از دو ـ سه بند هم تجاوز
ميكند، بسنده شود
9:15 ـ در چهارسوق بزرگ (بازار) عده
زيادي اجتماع كرده و شعارهايي بر له خميني داده و يك نفر به
جمعيت اظهار داشته گويا آيتالله خميني و علمأ شما را
گرفتهاند
.9:20 ـ در حدود 300 نفر در مسجد شاه (امام خميني
فعلي) اجتماع كردهاند
9:25 . «بعضي از افراد
دوچرخهسوار در بازار به اشخاص ميگويند روحانيون را
گرفتهاند. جمع شويد.»
ـ «از قم اطلاع رسيده روحانيون طراز اول در منزل حاجي سيداحمد
زنجاني مجتهد، جلسه مشورتي دارند.»
9:30 «شخصي به نام حاجي مشهدي باقر كه در چهارراه عباسي خاكي
مغازه دارد هماكنون در محل مزبور عدهاي را دور خود جمعآوري
نموده و اظهار ميدارد آقاي خميني را گرفتهاند. شما بايد
مغازههاي خود را بسته و تعطيل عمومي اعلام كنيد.»
ـ در بازار عدهاي از طرفداران آيتالله خميني ميكوشند كه
تمام مغازهها را ببندند. ـ جمعي از مسجد شاه بيرون آمده، به
سمت بازار در حال حركتاند. عدهاي هم به جمع آنان پيوستند.
آنها از بازار كفاشها خارج شده و با دادن شعار «يا مرگ يا
خميني» از جلوي مسجد شاه گذشتند. گويا خيال دارند به منزل
آقاي بهبهاني بروند. آنها كه هماكنون تعدادشان در حدود 600
نفر است شعار «يا حسين ديشب كجا بودي ـ از خميني ياري كني» را
سر ميدهند. ـ عدهاي در حدود 150 نفر در مسجد شاه اجتماع كرده
بودند كه قصد داشتند تظاهرات كنند. اما زمينه را براي اين كار
در داخل مسجد مساعد نديده، از مسجد بيرون آمدند. آنها به
دستههاي عزاداري كه در داخل بازار و حسينيههاي آن مشغول
عزاداري بودند، پيوسته در خيابان به راه افتادند. ـ عدهاي در
حدود دو هزار نفر در بازار عباسآباد اجتماع كرده و در حال
دادن شعار «يا مرگ يا خميني» به طرف بازار كفاشها حركت
نمودهاند.
ـ عدهاي در حدود پنج هزار نفر در مقابل مسجد سيدعزيزالله
اجتماع كرده شعار «يا مرگ يا خميني» دادهاند.
ـ متظاهرين با چوب و آجر و سنگ بعضي از دكاكين را مورد حمله
قرار داده و درب و شيشه آنها را شكستهاند.
9:35ـ عدهاي در حدود هزار نفر در سبزه ميدان اجتماع كرده و
ضمن دادن شعار «يا مرگ يا خميني» مردم را تحريك به بستن
مغازهها نمودهاند.
9:40 - روضهخوانيِ منزل آيتالله بهبهاني تعطيل شده و از
ورود اشخاص به منزل مزبور وسيله مأمورين جلوگيري به عمل آمده
است.
ـ چند نفر در ميدان خراسان مردم را تحريك مينمودهاند كه
مغازههاي خود را تعطيل كنند. ـ عده زيادي با چوب و چماق در
ميدان ارك و مقابل ادارة انتشارات و راديو اجتماع كرده و
شعارهايي بر له خميني دادهاند.
ـ مأمورين پليس در ميدان ارك به متظاهران حمله كرده و آنها را
متفرق نمودهاند. 9:42ـ نيروي كماندوي پليس با گاز اشكآور،
متظاهرين در مقابل اداره انتشارات و راديو را متفرق كرده و
متظاهرين به طرف بازار و خيابان ناصرخسرو متواري شدهاند.
9:45ـ حدود 50 نفر تظاهركننده از ميدان شاه (قيام 15 خرداد
فعلي) به طرف ميدان مولوي در راهاند. شعارشان همان «يا مرگ
يا خميني» است. در طول اين خيابان 50 مغازه بسته شده و
صاحبانشان به سمت چهارراه عباسي ميروند.
9:46ـ در ميدان ارك جمعيتي به طور پراكنده شعارهايي به نفع
خميني داده و مأمورين پليس در تعقيب آنها بودهاند. در اين
جريان يك نفر پاسبان مضروب شده كه احتمال دارد فوت نمايد. ـ در
حدود ده هزار نفر از خيابان ناصرخسرو به طرف شمال حركت كرده و
در جلوي وزارت دارايي چند نفر پاسبان را مضروب نمودهاند.
ـ در بازار عباسآباد يك نفر افسر شهرباني به وسيله متظاهرين
مضروب شده است. 9:50ـ در ميدان خراسان عدهاي مغازهداران را
تحريك و تشويق ميكنند كه مغازههاي خود را نبندند.
ـ در مقابل اداره انتشارات و راديو، متظاهرين اتومبيلها را خرد
كرده و دو نفر پاسبان و يك نفر افسر شهرباني را مضروب
نمودهاند.
9:55 در حدود سه هزار نفر به طور پراكنده از طرف چهار راه
گلوبندك به طرف وزارت كشور حملهور شدهاند.
10:00 ـ از خيابان ناصرخسرو تا سبزه ميدان، مردم دست به
تظاهرات زدهاند. پليس در خيابان ناصرخسرو به سوي آنان حمله
كرد. همچنين در ميان مردم شايع شده كه در انتهاي بازار كفاشها
افسري كه مضروب شده در حال مردن است.
ـ «به طرف مسجد شاه تيراندازي شد (معلوم نيست كه اين تيراندازي
از سوي تظاهركنندگان بوده يا از طرف پليس»). پليس مشغول متفرق
كردن مردم است. مغازهها بسته است. ـ در جلوي كاخ دادگستري
جمعيت يك صد نفري تظاهرات ميكنند. آنان به رغم اينكه توسط
پليس يك بار متفرق شدند، اما بار ديگر اجتماع كرده به طرف
ميدان توپخانه (امام خميني فعلي) ميروند. ـ مقابل بازار وضع
غيرعادي است. مردمي كه تعدادشان در حدود 600 نفر است به حمله
پليس و تيرهاي هوايي آنان توجه نكرده همچنان به تظاهرات خود
ادامه ميدهند. ـ فاضل نامي با تلفن به «اكثر محافل و مجالس
روحاني» در تهران خبر داد كه تعدادي از روحانيون، از جمله
آيات خميني و فلسفي را دستگير كردهاند.
ـ از بالاي ساختمانهاي بازار به مأمورين و پليس سنگ پرتاب
كردهاند و سروان مصطفوي رئيس كلانتري بخش 8 و معاونش مجروح
شدهاند و از طرف رئيس پليس تهران دستور تيراندازي هوايي داده
شده است.
ـ در ميدان ارك يك نفر افسر شهرباني جمعي گردان امدادي مجروح
شده و او را به وزارت كشور منتقل كردهاند و حالش وخيم بوده
است و جمعيت در جلوي وزارت كشور همچنان مشغول تظاهرات
بودهاند.
ـ در چهارراه گلوبندك جمعيتي شعار «يا مرگ يا خميني»
ميدادهاند و دو نفر پاسبان را با سنگ مجروح نمودهاند كه به
وسيله آمبولانس منتقل شدهاند و شيشه اتومبيلها اعم از پليس و
شخصي را شكسته و شيشههاي اداره انتشارات و راديو را نيز
شكستهاند.
10:05 عدهاي از ميدان شوش به سمت شهر ري حركت كرده و در بين
راه اتوبوسهاي شركت واحد را خرد كردهاند.
10:10ـ «عدهاي در حدود 300 نفر، كه هستة مركزي عمليات
تظاهركنندگان را تشكيل ميدهند موفق شدهاند يك دستگاه
موتورسيكلت پليس را آتش بزنند.» آنها با حمله قواي انتظامي به
طرف خيابان سيروس (شهيد مصطفي خميني فعلي) فرار كردند. عدة
زيادي تماشاچي، كه هر لحظه آماده فرصت براي ملحق شدن به اين
تظاهركنندگان هستند در سبزه ميدان و اطراف آن اجتماع نموده و
«عدة زيادي از طلاب و حتي اعضاي جبهه ملي بين آنها وجود دارد
كه دست بر سر خود كوبيده و ميگويند رهبر آنها دستگير شده و
بايد آزاد شود. تظاهركنندگان اكثراً چوب در دست دارند، ولي
قواي انتظامي رو به افزايش است و تا حدي بر اوضاع مسلط شده
است.» ـ «وضع بازار خيلي آشفته است.» تمام خيابانهاي
بوذرجمهري (15 خرداد فعلي)، سيروس، خراسان و سبزه ميدان بسته
است و مردم با دادن شعار «يا مرگ يا خميني» تظاهرات موضعي
كرده، شيشههاي چند اتومبيل سواري پليس را هم شكستند.
ـ در پاچنار عدهاي در حدود سه هزار نفر در كوچههاي مختلف
اجتماع نموده و به چند نفر پاسبان حمله كرده و شايع بوده كه
رئيس كلانتري نيز مجروح شده. اين عده قصد دارند در صورت فرصت
مناسب به طور دستهجمعي به دادگستري حمله كنند.
ـ در ميدان ارك مأمورين پليس مشغول متفرق كردن متظاهرين بوده و
متظاهرين در مقابل وزارت كشور اجتماع داشتهاند.
ـ اتومبيلهاي شركت واحد در ميدان شوش مورد حمله متظاهرين واقع
شده و شيشهها شكسته و در نتيجه عبور و مرور شهرري و ميدان شوش
قطع شده و يك نفر پاسبان به وسيله متظاهرين شديداً مجروح شده
است.
15:ا10- ز سه راه سيروس تا جلوي وزارت كشور مردم اجتماع
كردهاند كه تعدادشان فوقالعاده زياد است. در حدود 100 نفر
پليس زخمي شده و به چند ماشين پليس نيز آسيب رسيده است. تعداد
پليس خيلي كم است و قادر به برقراري نظم و آرامش نيستند.
ـ در فاصله بين چهارراه مسجد شاه و چهارراه گلوبندك بين
متظاهرين و مأمورين پليس زد و خورد درگرفته و در اين جريان يك
نفر افسر شهرباني مجروح گرديده است. ـ در سه راه سيروس عدهاي
به مأمورين پليس حمله كرده و دو نفر از مأمورين مجروح شده و
اتومبيلهاي پليس توسط متظاهرين خرد شده و از طرف رئيس پليس
دستور پرتاب گاز اشكآور و تيراندازي هوائي داده شده است.
ـ اداره روزنامه اطلاعات به وسيله متظاهرين آتش زده شده است.
10:20ـ تظاهركنندگان در بازار در حال شكستن تمامي كيوسكهاي
تلفن عمومي و قطع كردن تلفنهاي مغازهها هستند و ميخواهند كه
مأمورين انتظامي نتوانند با مركز خود تماس گرفته تقاضاي اعزام
نيروي كمكي كنند.
ـ در حدود سه هزار نفر در خيابان ناصرخسرو از طرف شمال به طرف
بازار حمله كردهاند. ـ عدهاي در حدود چهارهزار نفر در
خيابانهاي حدود كلانتري بخش 6 به مغازهها و دكانها حمله نموده
و به كلانتري 6 نيز حمله كردهاند كه مأمورين ناچار مبادرت به
تيراندازي كرده و جمعيت به طرف خيابان سيروس حركت نمودهاند.
ـ عدهاي از مسجد سپهسالار (مسجد و مدرسه عالي شهيد مطهري
فعلي) به طرف ميدان بهارستان حركت كرده و از طرف رئيس پليس
دستور تيراندازي هوايي به كلانتري 2 و دژبان بخش داده شده
است.
10:25 - بازار يك مغازه آتش زده شده و موتورسيكلت يك نفر از
افسران شهرباني نيز آتش زده شده است.
ـ كليه دكههاي مقابل بازار به وسيله متظاهرين آتش زده شده
است. ـ در مقابل وزارت كشور و سبزهميدان وضع عادي بوده و در
اطراف بازار كفاشها عدهاي تجمع كردهاند.
10:30- در خيابان بوذرجمهري دو ـ سه محل آتش زده شده و در حال
سوختن است. جمعيت از سه راه سيروس تا جلوي وزارت كشور پراكنده
با مأمورين انتظامي درگير شدهاند. ـ جمعيتي در حدود 600 نفر،
مركب از جوانان و دانشآموزان، بازاريان و چند نفر روحاني،
جلوي بانك بازرگاني (تجارت فعلي) نزديك بازار، با چرخهاي دستي
ميوهفروشان، سنگر براي خود درست كردهاند. در اين سنگربندي
آجر و سنگ نيز همراه خود دارند. از مأمورين پليس كسي در اينجا
ديده نميشود.
ـ در داخل بازار وضع كاملاً غيرعادي است؛ به ادارة پست حمله و
شيشههاي جلوي بازار و نقاط اطراف آن كاملاً خرد شده است.
ـ جمعيتي كه بيش از 200 نفر است و هر لحظه به تعدادشان افزوده
ميشود با چوبدستي كه اكثراً در دست دارند به مغازههاي باز
خسارت وارد ميكنند. عده محدودي از نيروهاي پليس افراد و
دستجات را از بازار خارج ميكنند. پليس با مشاهده حمله جمعيت
به بعضي از مغازهها و شدت تظاهرات، 15 تير هوايي را خالي كرد
كه در دقايق نخست موجب پراكندن و ترساندن جمعيت شد، اما پس از
چند دقيقه مردم باز جمع شده در سبزه ميدان و خيابان بوذرجمهري
با نيروهاي پليس به زد و خورد پرداختند.
ـ «مأمور ويژه گزارش ميدهد تظاهركنندگان مدعي هستند كه
آيتالله خميني و فلسفي واعظ و حاج اشرف كاشاني و نهاوندي
بازداشت شدهاند و بايد براي استخلاص آنها اقدام نمايند. به
همين جهت فعلاً از بازار بزرگ به طرف خيابان سرازير شده و يا
تظاهراً در حركت هستند.» ـ شخصي به نام «رضا گچ كار» جلوي در
باسكول ايستاده بود كه با مشاهده تظاهركنندگان مقدار زيادي از
شاخههاي درختان را شكسته و براي استفاده در اقدامات بعدي در
اختيار مردم قرار داد. او بساط يك فروشنده را به هم ريخت و
جلوي يك دستگاه اتوبوس شركت واحد (مربوط به خط 36 تهران) را
گرفته، اقدام به شكستن شيشه و درهاي آن كرد. سپس مسافرين داخل
اتوبوس را تحريك كرد كه پياده شده، به تظاهركنندگان بپيوندند.
او به مردم اصرار مينمود كه به طرف كلانتري 6 حركت كنند و
خطاب به مردم فرياد ميزد كه مردم دين از دست رفت. آقاي خميني
را گرفتند. مردم قيام كنيد.»
ـ در ميدان ارك چهار نفر از مأمورين پليس زخمي و به بيمارستان
اعزام شدهاند. متظاهرين با چوب و چماق به مأمورين حمله
كردهاند.
ـ در سبزه ميدان و ميدان ارك ماشينهاي آتشنشاني وارد عمل
گرديدهاند. ـ عدهاي با چوب به مأمورين پليس حمله كرده و
متظاهرين هم به طرف وزارت كشور حركت ميكنند.
10:35ـ در سبزه ميدان و ميدان ارك متظاهرين، ماشينهاي
آتشنشاني را خرد كردهاند. مأمورين نيروي نظامي آن طور كه
بايد عمل نميكنند.
ـ سربازها در ميدان ارك و سبزهميدان عقب نشيني كرده و مردم به
ماشينهاي آتشنشاني حمله نموده، مأمورين پليس تقاضاي كمك
مينمايند.
10:40- در خيابان ناصرخسرو، رو به روي شمسالعماره، جمعيت
تيرآهن آورده و به خيابان ريختهاند كه ماشينهاي پليس قادر به
عبور نيست و مردم مأمورين پليس را به شدت مضروب كردهاند. ـ در
بازار نوروزخان، مردم مغازهها مخصوصاً باجههاي تلفن و وسائل
دولتي را خراب كرده، يا آتش ميزنند.
ـ در دانشگاه تهران، دو دانشجو به نامهاي حسين موسويان و
سياكدار برليان، از اعضاي جبهه ملي، در دانشكده پزشكي براي
دانشجويان درباره دستگيري روحانيون صحبت كرده و آنان را براي
انجام تظاهرات تحريك نمودهاند.
ـ در سبزه ميدان و ميدان ارك حمله متظاهرين به مأمورين پليس
خيلي شديد بوده و سربازها عقبنشيني كرده و پاسبانها نيز با
مشاهده عقبنشيني سربازها روحيه خود را باخته و به تبعيت از
آنان شروع به عقبنشيني كردهاند.
10:45ـ «در جلوي بازار در اثر تيراندازي چند نفر كشته
شدهاند.» ـ در ميدان ارك جمعيت انبوهي در جلوي اداره راديو
مشغول تظاهرات بوده و شديداً به مأموران حمله كرده، مأموران
نيز عقبنشيني نموده و دستور تيراندازي داده شده است. ـ
عدهاي در حدود 500 نفر از ميدان شاه به طرف سه راه سيروس حركت
كرده و در راه كليه اتوبوسها را قصد داشتهاند كه خرد كنند.
آنان يك تاكسي را خرد كردهاند.
ـ وضع شهرري شلوغ است. بازار آنجا تعطيل شده و در بازار زد و
خوردي نيز صورت گرفته است. 10:50ـ در ميدان ارك دو دستگاه
اتومبيل آتشنشاني به وسيله متظاهرين آتش زده شده است. 10:55-
عده زيادي از ميدان خراسان به سمت بازار در حركتاند و شعار
«يا مرگ يا خميني» سر ميدهند.
11:00 ـ «بانك [ملي]بازار بسته شده و مغازههاي رو به روي
بازار مورد حمله و چپاول قرار گرفته» است. عده زيادي به طرف
ميدان بهارستان حركت كردند.
ـ در ضلع شمالي ساختمان كاخ دادگستري «عدهاي چوب به دست شعار
ميدهند: خميني پيروز است. خميني پيروز است. او را آزاد
كنيد. مأمور انتظامي وجود ندارد.» ـ گروهي در خيابان ناصرخسرو
و جلوي بازار، مردم را تحريك ميكنند كه به ايستگاه راديو
رفته، آنجا را اشغال كنند. عدهاي هم در جلوي بازار به خيابان
ريخته تجمع كردهاند تا ماشينهاي پليس نتواند عبور و مرور
نمايد.
ـ در جلوي شمسالعماره يك دستگاه اتوبوس متعلق به شركت واحد به
آتش كشيده شد. ـ در جلوي در ورودي بانك ملي (شعبه بازار)
مأمورين پليس و سرباز اجتماع كردهاند. در بانك را بستهاند.
ـ در جلوي بازار عدهاي در اطراف يك جسد اجتماع كرده و شعار
«يا مرگ يا خميني» ميدهند. ـ در جلوي بازار يك كاميون ارتشي
به وسيله متظاهرين آتش زده شده و در داخل بازار كفاشها مردم با
مأمورين پليس ]در حال[ زد و خورد هستند. همچنين در جلوي بازار
بزرگ بين تظاهركنندگان و پليس زد و خورد واقع شده است.
11:05 - اكثر مغازه دارانِ چهارراه مخبرالدوله و استامبول
مغازههاي خود را ميبندند. تاكسيها و ساير اتومبيلها به سرعت
از خيابانها دور شده، محل را ترك ميكنند. وضع غيرعادي است.
ـ «در خيابان سعدي تظاهرات شروع شد (به نفع مصدق). مغازههاي
خيابان سعدي، لالهزار و كوچه مهران بسته شد. جمعيت در تزايد
است [و] شعار مصدق پيروز است را سر ميدهند.» ـ بازار به حالت
تعطيل درآمده، تظاهركنندگان مردم را به علت بازداشت آيتالله
خميني تشويق به همراهي و تظاهرات ميكنند. به دنبال آن بار
ديگر تيراندازي شد.11:10ـ در جلوي بازار تيراندازي ادامه دارد.
در قسمت شمال كاخ دادگستري يك نفر پيراهني را به خون آغشته و
چند نفر را دور خود جمع كرده است. جمعيت كه پرچم سياه در دست
دارند تدريجاً زياد ميشوند.
ـ به وزارت صنايع و معادن حمله شده و وزير صنايع و معادن
تقاضاي كمك كرده است. 11:15ـ متظاهرين جلوي ادارة روزنامه
اطلاعات (در خيابان خيام) تجمع كرده، پنجره و شيشههاي آن را
شكستند. آنان مشغول زد و خورد هستند.
ـ شايع شده كه تظاهركنندگان ايستگاه راديو را به تصرف خود
درآوردهاند.2 متظاهرين در خيابان ري، اتوبوسهاي
شركت واحد و تاكسيها را خرد ميكنند. ـ در دانشگاه تهران
دانشجو موسوي عدهاي از دانشجويان پزشكي و حدود 100 نفر از
دانشجويان علوم را جمعآوري كرده و به آنها گفته چون عدهاي از
دوستان ما را در مقابل بازار مقتول كردهاند ما هم بايد
تظاهرات كنيم و مشغول جمعآوري دانشجويان شده است.
ـ عدهاي در حدود 100 نفر با چوب و چماق از مقابل روزنامه
اطلاعات گذشته به طرف ميدان سپه (امام خميني فعلي) حركت
كردهاند.
ـ در شهر ري دو نفر از مأموران پليس مجروح شدهاند.
ـ در جلوي اداره روزنامه اطلاعات دو نفر پاسبان مصدوم شده و
متظاهرين شيشههاي اداره را شكستهاند.
11:20ـ «شايع شده كه ادارة راديو آتش زده شده است. جلوي
[امامزاده سيدنصرالدين (در خيابان خيام)] يك نفر تيرخورده،
[مردم] در تلاطم هستند.»
ـ مردم در حالي كه جنازهاي را با خود حمل ميكنند از خيابان
ناصرخسرو بيرون آمده به سمت وزارت پست و تلگراف ميروند.
عدهاي در ميدان سپه يك ماشين شخصي را متوقف كردهاند. 11:25-
در خيابان شهباز (هفده شهريور فعلي) جلوي ايستگاه دوقلو،
جمعيت اجتماع و يك اتوبوس شركت واحد را خرد كردند.
ـ عدهاي در اطراف كلانتري 21 اجتماع كرده و وضع كلانتري مساعد
نبود. رئيس كلانتري تقاضاي كمك نموده است.
11:30- «منطقه بازار تقريباً به صحنه جنگ تبديل شده» است.
ارتباطات تلفني به كلي قطع و از دروازه دولت به طرف پايين
(جنوب) مسير اتوبوسها مسدود است.
ـ مقابل بازار شيشه پنج ماشين پليس و شخصي را شكستهاند.
ـ جمعيت در ميدان شوش و خيابانهاي خراسان و مولوي با چوب و
چماق حمله ميكنند. شايع شده است كه ميخواهند به ادارة راديو
حمله كنند.3
ـ شايع شده 5 يا 6 نفر كشته شدهاند.
ـ در خيابان خيام (از جلوي اداره روزنامة اطلاعات تا چهارراه
گلوبندك) تظاهركنندگان سه اتومبيل شخصي و دولتي را خرد كردند.
در اينجا پليس نيست و عدهاي كه چوب در دست دارند مردم را
تحريك ميكنند كه پيوسته شعار دهند.
ـ در چهارراه مخبرالدوله يك اجتماع 200 نفري به محل پليس
راهنمايي حملهور شده آنجا را به هم ريختند. آنان در حالي كه
عكس حضرت علي را در دست دارند به طرف دروازه شميران (مدخل
شمالي خيابان پامنار) در حركتاند. به مغازههايي كه باز است
حمله ميكنند. از پليس خبري نيست.
ـ در چهارراه اسلامبول تعداد تظاهركنندگان زياد است كه عدهاي
از آنها به چوب و چماق مجهز و ويترين سينماها را ميشكنند.
ـ «در ميدان حسن آباد و خيابان شاهپور [وحدت اسلامي فعلي]
اوضاع غيرعادي است. مردم در حال اجتماع و اضطراب هستند.»
ـ در جلوي پارك شهر يك اتومبيل سواري آتش زده شده و در حال
سوختن است. تظاهركنندگان علائم راهنمايي و رانندگي و تابلوهاي
شركت واحد را به زير ميكشند. پليسي وجود ندارد. ـ در داخل
دانشگاه تهران جلوي درِ جنوبي يك صد نفر از دانشجويان اجتماع
كرده، در نظر دارند كه در دستههاي 5-4 نفري به صورت متناوب
به بازار رفته، جمعيتي را كه در آنجا با پليس مبارزه ميكنند
كمك كنند.
ـ «در دانشكده حقوق و دانشكده فني زمزمة تظاهرات شنيده ميشود
و به نظر ميرسد منتظر دستوراتي هستند.»
ـ در بازار از شدت عمل كاسته و شايع شده كه سه نفر پاسبان
مجروح، در صحن مسجد شاه افتادهاند. يك نفر غيرنظامي نيز
مجروح و در بازار زرگرها افتاده و مغازهفرش فروشي مقابل بازار
هم آتش گرفته است.
ـ متظاهرين پاسگاه راهنمايي ميدان شوش را خراب كرده و تلفنهاي
آن را بردهاند. 11:35ـ در انتهاي خيابان شاهپور عدهاي مغازه
داران را تشويق و تحريك ميكنند كه دكانهايشان را بسته و به
جمع تظاهركنندگان بپيوندند.
11:40- در خيابان ناصرخسرو يك نفر تير خورده بود كه مردم او
را به بيمارستان بردند. ـ ديوارهاي كاخ دادگستري آتش زده شده و
شعله از آن بلند است.4 عدهاي تابلوهاي شركت واحد
و اداره راهنمايي را شكسته، بر سر ديگران ميكوبند. آنان به
مردم هم حمله ميكنند. اوضاع خيلي وخيم است. جلوي كاخ
دادگستري پليسي وجود ندارد.
ـ حدود 300 نفر جلوي كلانتري تجريش تجمع نموده قصد دارند به
كلانتري حمله كنند. «عدهاي هم به طرف خيابان خليلي در حركت
هستند.»
11:45- در چهارراه مخبرالدوله و خيابان اسلامبول عدهاي فرياد
ميزنند: «مردم [مغازهها را] ببنديد. دانشگاه زير رگبار مسلسل
است. راديو در دست ما است.5 بازار در دست ما
است. شاه خائن را واژگون كنيد.6
ـ «عدهاي در حدود 400 نفر از كارگران معادن اطراف كارخانه
سيمان دست از كار كشيده و آماده حركت و تظاهر هستند. اين عده
آماده حمله به طرف كارخانه و اطراف آن ميباشند و تقويت اين
محل ضروري است.»
ـ يك گروه 500 نفري از بازار به طرف ميدان اعدام (محمديه
فعلي) و ميدان شاهپور (وحدت اسلامي فعلي)، در حالي كه شعار
«مرده باد شاه» ميدهند تظاهرات ميكنند. «در اين حين رئيس
كلانتري 8 با مسلسل دستي به طرف آنها تيراندازي كرد.»
ـ «عده زيادي براي اشغال ادارة راديو در ميدان ارك به ساختمان
راديو حمله نمودند [كه] از طرف ژاندارمها به آنها تيراندازي
ميشود.»
ـ «آمبولانسها از چهارراه گلوبندك مرتّباً به بازار ميروند و
پس از پر شدن از مجروحين به بيمارستانها ميروند. در گلوبندك
قسمتي از دكانها باز و بقيه بسته است.» ـ يك ماشين پليس با يك
موتورسيكلت آتش زده شد. تيرآهني را جلوي اتومبيلها انداخته،
شيشههاي يك اتوبوس دو طبقه هم خرد شده است. پليس عليرغم
آنكه از گاز اشكآور استفاده ميكند، قادر به حفظ انتظامات
نبوده، متظاهرين متفرق نميشوند. اوضاع وخيم است. تمام
مغازهها بسته است.
ـ اوضاع گلوبندك و سبزهميدان و بازار آرام شده، در مقابل
شمسالعماره عدهاي اجتماع كرده و چند اتومبيل را نيز آتش
زدهاند.
ـ در انتهاي بازار كفاشها بين مردم شايع شده كه يك نفر افسر
طوري مجروح شده كه در حال فوت است. ضمناً عدهاي از دانشجويان
علوم پزشكي در حدود 100 نفر از مردم را جمع كرده، ميگويند
چون چند نفر از دوستان ما كشته شد[ند] بايد ما هم همكاري
كنيم. در تجريش نيز تظاهرات شديدتر شده است.
11:50ـ «عدهاي از دانشجويان دانشگاه [تهران] در جلوي دانشگاه
اجتماع نمودند و قصد دارند به چهارراه پهلوي [وليعصر(عج)
فعلي] بروند و در آنجا تظاهراتي نمايند.» همچنين يك دسته 150
نفري از دانشجويان در داخل خيابانهاي دانشگاه دور زده، سعي
دارند دانشجويان بيشتري با خود همراه ساخته به بازار بروند.
اما به علت شروع شدن امتحانات شفاهي، تعدادي از دانشجويان
رغبتي به پيوستن به جمع آنان ندارند. آنها در گروههاي چند نفري
از دانشگاه خارج ميشوند. ـ شايع است كه دانشگاه تعطيل و عده
زيادي از دانشجويان هم كشته شدهاند. همچنين ميگويند ادارة
بيسيم و راديو به تصرف تظاهركنندگان درآمده است.
ـ سربازان خيابان سعدي شمالي و جنوبي را اشغال كرده و مغازهها
همه بسته است. مأمورين انتظامي در خيابان سعدي جنوبي و
اسلامبول بدون توجه به نوع اجتماع مردم و يا رهگذران، جلوي
آنها را گرفته، زن و بچه و كاسب محل را كه در حال رفتن به
خانههاي خود بودند، كتك زدند. در نتيجه چند زن و بچه مصدوم
شدهاند. جمعيت در حال افزايش است.
ـ درِ زندان طرف دادگستري به آتش كشيده شده كه مأمورين انتظامي
مشغول خاموش كردن آن هستند. باجههاي بليتفروشي شركت واحد را
منهدم ساختهاند. درِ ورودي روزنامة اطلاعات و شيشههاي آن را
شكستهاند.
ـ «پنج كاميون چترباز به ميدان ارك آمد. سمت جنوب ميدان ارك
[را] آتش زدهاند و دود بلند است. تيراندازي قطع شد.»
ـ در حدود سه هزار نفر از دزاشيب به تجريش آمده و به كلانتري
حمله كرده و عدهاي پاسبان و غيرنظامي مجروح شده و شايع گرديده
كه دو نفر به قتل رسيدهاند. در نتيجه بازار تجريش بسته شده و
عدهاي هم كه در خيابان خليلي بودهاند قصد حمله به ساواك
تجريش را داشتهاند كه منصرف شدند.7
11:55ـ حدود 100 نفر دانشجو جلوي دانشكده هنرهاي زيبا و 50
نفرشان هم جلوي درِ جنوبي دانشگاه تهران اجتماع كردهاند. يك
تابلوي بزرگ در جلوي درِ دانشگاه نصب شده است كه بر روي آن
نوشتهاند. «خميني را ديشب گرفتهاند.»
ـ عبور و مرور در اين ساعت در خيابان سعدي به حالت عادي
برگشت. ـ «سرتاسر [خيابان] لالهزار پايين [جنوبي] كليه درب
و پنجرههاي سينماها خورد [خرد] شده است.»
ـ «در چهارراه اسلامبول زد و خورد شديدي بين قواي انتظامي و
متظاهرين درگرفته و متظاهرين فرار كردند پليس در آنجا نسبت به
مردم عادي شدت عمل بيجهت به خرج ميدهد.» 12:00ـ «عدهاي تحت
رهبري غلامحسين سبحاني، غلامعلي سبحاني، شيخ فتحالله و آقاي
مرندي در تكيه دزاشيب [ناخوانا] مردم را تحريك نموده و الساعه
جمعيت زيادي در بين تجريش و دزاشوب [دزاشيب] زياد ميباشد. و
درب مغازهها را بستهاند. فعلاً شيخ فتحالله و مرندي را
كلانتري گرفته، اوضاع مشوش است.»
ـ جمعيت متظاهرين در ميدان تجريش قريب 2000 نفر است.
تيراندازي از طرف پليس شروع شد. ـ در خيابان مولوي رانندة يك
فولكس واگن به شماره ط 3048741 مردم را به اغتشاش و آشوب تحريك
نموده، ميگويند: «صندلي اتومبيل من خوني است و پاسبانان يك
نفر را در اتومبيل من كشتهاند. مردم مقاومت كنيد.»
ـ در خيابان سعدي شمالي يك مغازه آتش زده شده است.
ـ عدهاي از دانشجويان دانشكده پزشكي اعلام كردهاند چون
عدهاي از دوستان ما در بازار، در اثر تيراندازي از بين
رفتهاند ما نيز دست به تظاهرات ميزنيم و مشغول جمعآوري
دانشجويان هستيم. ـ عدهاي از مجتمعين در مقابل فرهنگ استان
در خيابان شمالي پارك شهر اجتماع نموده و قصد حمله به فرهنگ
استان را دارند.
12:05ـ «ميدان بهارستان به كلي بسته شد. پليس نيز به مردم
دستور ميدهد در خيابانها كسي توقف نكند و به خانههاي خود
بروند.»
ـ جلوي بازار وضع به حال عادي برگشته، اما بيرون از دادگستري
شيشههاي درِ ورودي و پنجرهها را شكستند. تلفنهاي عمومي منطقه
بازار قطع شده است.
ـ «چند ماشين آتشنشاني براي خاموش كردن اتومبيلهاي آتش
گرفته، به جلوي شمسالعماره آمده بودند [كه] مورد حمله مردم
چوب به دست قرار گرفته و مجبور به بازگشت گرديدند. مردم نيز
مانع نزديك شدن اشخاص به اتومبيلهاي آتش گرفته ميشوند.»
ـ عده زيادي از طرف ميدان سرچشمه به طرف ميدان بهارستان در
حركتاند. :12:10- مغازههاي خيابان سعدي بسته شده، سربازان
گروهان 83، خيابان را بستهاند و از رفتن مردم به خانههايشان
جلوگيري ميكنند.
ـ از سمت تهراننو هيچ اتومبيلي را اجازه نميدهند كه وارد
ميدان فوزيه (امام حسين(ع) فعلي) شود. شيشههاي دو اتوبوس
شركت واحد را شكسته اند.
ـ در ميدان سپه متظاهرين اداره تسليحات ارتش، واقع در جنب
اداره راهنمايي، را به آتش كشيدهاند كه دود محوطه ميدان را
گرفته است.
ـ چند نفر از تظاهركنندگان جلوي اتومبيل جيپ استيشني را در
مقابل بانك بازرگاني ـ شعبه بازار ـ گرفته، سرنشينان آن را
پياده و خود سوار آن شده، فرار كردند. ـ «عدهاي از مخالفين
به دانشسراي عالي [دانشگاه تربيت معلم فعلي] حمله برده و قصد
دخول دارند. استادان و كاركنان دانشسرا معجلاً تقاضاي كمك براي
نجات خود دارند.» ـ در اثر تيراندازي مأمورين پليس، متظاهرين
از اطراف كلانتري تجريش متفرق شده و در نقاط مختلف به حال تجمع
ايستادهاند.
12:15 - سالن محمدرضا شاه پهلوي به وسيله متظاهرين آتش زده شده
است. ـ براي دادگستري كه طعمه حريق واقع شد، تقاضاي آتشنشاني
شده است. 12:20ـ سرتاسر مغازههاي خيابانهاي شهباز و شهناز
(هفده شهريور فعلي) بسته شده. «مردم وسط خيابانها اجتماع
كرده و جلوي اتومبيلها را ميگيرند. پاسبان و سرباز به هيچ وجه
وجود ندارد.» ـ «باشگاه ورزشي پارك شهر آتش زده شد. مأمور[ان]
آتش براي خاموش كردن آن وارد شدند. يك مغازه چوب، ضلع جنوبي
پارك شهر، آتش زده شده است.»
ـ كلانتري 21 به وسيله متظاهرين محاصره شده و تعداد 20 نفر
مأمور از كلانتري دفاع كرده و عدهاي در حدود پنج هزار نفر با
چوب و سنگ حمله نموده، احتمال خلع سلاح مأموران كلانتري
ميرود.
ـ در تجريش شخصي به نام جواد تقوي با عدهاي از بازاريان با
گفتن «نصر منالله و فتح قريب» مردم را تحريك نموده است.
ـ وزارت فرهنگ به وسيله تظاهركنندگان آتش زده شده است.
ـ ارتباط تلفني كلانتري 21 قطع شده است.
ـ در خيابان ري عدهاي از مردم با چوب و چماق از ميدان شوش در
حركت بوده و شيشه مغازهها را شكسته و شعارهايي بر له خميني
دادهاند.
ـ عدهاي به كلانتري 6 حمله كردهاند. دستور تيراندازي هوايي
داده شده ولي كسي زخمي نشده است. اتومبيلي كه در مقابل
كلانتري بوده، به وسيله متظاهرين خرد شد و مسافرين آن مجروح
گرديدهاند.
ـ عدهاي از مقابل كلانتري 5 به طرف راه آهن حركت و مردم را
وادار به بستن به مغازهها كردهاند.12:30 ـ «در خيابان شاهرضا
[انقلاب اسلامي فعلي] تظاهرات زياد است و [تظاهركنندگان] قصد
دارند به سفارت امريكا بروند. چند كاميون ژاندارم براي جلوگيري
آنها رسيد، ولي هنوز زد و خوردي نشده است.»
ـ «اتومبيل شماره قم 17549141 روبهروي درب دانشگاه [تهران]
ايستاده و دو نفر از آنان پياده و داخل دانشگاه گرديد[ند].
تعدادي از دانشجويان در جلوي دانشگاه شعار مصدق پيروز بتشكن
را سر ميدهند.»
12:35ـ جلوي بيمارستان سينا يك كاميون آتش زده شده است. ضمناً
در حدود 90 نفر در ضلع شمال شرقي پاركشهر مشغول دادن شعار
هستند و در ضمن به مغازهها حمله ميكنند. ـ در ميدان توپخانه
ميان عدهاي از تظاهركنندگان و سربازان درگيري به وجود آمد.
ضمناً حدود 500 نفر از خيابان قوامالسلطنه (سي تير فعلي) و
چهارراه يوسفآباد به سمت خيابان اسلامبول در حركتاند.
12:40- اوضاع در چهارراه حسنآباد وخيم است. به اداره
آتشنشاني حمله شده ولي جلوگيري به عمل آمد. تظاهركنندگان جلوي
اتومبيلها را ميگيرند و قصد بلوا و آشوب دارند. 12:45ـ «قريب
10000 نفر در خيابان شاهرضا به طرف [خيابان] تخت جمشيد
[آيتالله طالقاني فعلي] ميخواهند بروند و شعار ميدهند:
خميني پيروز است. ماشينهاي ژاندارم هنوز نگذاشتهاند كه
متظاهرين به طرف سفارت آمريكا بروند.»
ـ در ميدان شاه مردم به پمپ بنزين حمله كرده قصد داشتهاند آن
را آتش بزنند. نعشي را نيز با خود حمل ميكنند.
ـ عدهاي در حدود هزار نفر از طرف ميدان ژاله (ميدان شهداي
فعلي) به طرف سه راه ژاله در حركت بوده و هر چيزي را كه در
مسير خود ميديدند شكستهاند. احتمال دارد كه به مجلس شوراي
ملي هم حمله كنند.
12:50- «در [ميدان] توپخانه سربازها سنگر بستند. جلوي [اداره]
روزنامه اطلاعات، اول خيابان [احتمالاً ورزش] نيز سنگر
بستند. درب روزنامه اطلاعات آتش زده شد. يك جيپ ارتش در جلوي
روزنامه اطلاعات واژگون شده است.»
ـ «در شهر ري تظاهرات شديدي به وجود آمده اتومبيلهاي شركت واحد
از شهر ري حركت نميكنند و مردم را به شهر نميآورند.»8
13:00ـ «در خيابان شاهپور اتومبيلهاي آرتش را كه توقف كرده
بودند، آتش زدهاند.» ـ «دكههاي بليت فروشي شركت واحد، كه روي
آن مقوا [كشيده] شده بود در نزديكي ميدان [؟] آتش زده شده
است.»
ـ «بر سه راه بوذرجمهري پليس تسلط دارد. جمعيت هم در ميان
كوچههاي اطراف هستند، به طور پراكنده.»
ـ «چند دستگاه اتوبوس شركت واحد در حدود [ناخوانا ـ احتمالاً
ميدان توپخانه] آتش زده شده است.»
ـ «تمام خيابانهاي سلسبيل [بخشي از خيابان رودكي]، فردوسي،
شهباز و ميدان فوزيه بسته است.» ـ «تلفنهاي [ناخوانا] جنوبي
قطع شده است.»
ـ با واحدهاي 15 الي 20 نفري خرابكاري ميكنند.
13:05ـ «در چند نقطة شهر كه از آبِ لولهكشي استفاده شده،
آبها به رنگ زرد و بعضاً قرمز رنگ ميباشد و احتمال ميرود كه
در آبِ لولهكشي دست برده باشند9.» 13:15 ـ از چند
ايستگاه اتومبيل آتشنشاني به سمت ميدان توپخانه حركت كردند. ـ
تظاهرات در خيابان نادري (جمهوري اسلامي فعلي) و اسلامبول
ادامه دارد. ـ فشنگ مأمورين كلانتري 21 تمام شده. وضع كلانتري
مزبور و كلانتري 6 خوب نيست. 13:20ـ آرامش در پايتخت كاملاً
برقرار شده است.
ـ در حدود 500 نفر در دروازه دولاب اجتماع كرده و با چوب و
چماق به مغازهها حمله نمودهاند. ـ ارتباط تلفني كلانتري 3
قطع شده و عدهاي در مقابل كلانتري اجتماع كردهاند كه بر اثر
تيراندازي متفرق شدهاند.
ـ نيروي كمكي ژاندارمري وارد كلانتري 21 شده و وضع آن نسبتاً
آرام گرديده است. 13:35ـ «عدهاي از متظاهرين به كلانتري 16
حمله كردهاند و ميگفتند: پيشواي ديني ما را گرفتهاند.
بياييد با ما همكاري كنيد. ولي از كلانتري به آنها تيراندازي
گرديد.» 13:40ـ عده قليلي در خيابان استخر (رامين مرادي فعلي)
اجتماع كردهاند كه با رسيدن مأمورين پليس متواري شدند.
ـ در بيسيم نجفآباد (خيابان طيب) عدهاي قصد حمله به بيسيم
را داشتهاند. در چهارراه شاه نيز به وسيله مردم آتشسوزي
ايجاد شده است.
13:45- در خيابان لالهزار صداي چند تير شنيده شد. ضمناً در
خيابان شاهآباد ]جمهوري اسلامي فعلي[ و چهارراه مخبرالدوله
نيز چند تير شليك شد. مثل اينكه تظاهرات ادامه دارد.» ـ در
جاده بين تهران و قم تعداد دو دستگاه اتوبوس شركت واحد در مسير
جاده گذاشته شده و بدين وسيله مانع عبور و مرور شدهاند.
13:50ـ «عدهاي در حدود 100 الي 150 نفر در ميدان ژاله به طرف
آب سردار در حركت و تظاهر بودند. پليس آنها را متفرق نمود.
نامبردگان مجدداً اجتماع نموده و مشغول شعار دادن هستند (شعار:
مصدق پيروز است ـ خميني پيروز است.»
14:10 - «به كارگران و رانندگان شركت واحد اتوبوسراني دستور
داده شد كه در توقفگاههاي خود حاضر باشند (صبح كارها و بعد از
ظهر كارها) و چنانچه متظاهرين به آنها و محل كار آنها حمله
كردند، متقابلاً دفاع نمايند.»
ـ به طوري كه از كميته جبهه ملي اطلاع داده ميشود نارنجك در
اختيار متظاهرين گذاشته شده و ميخواهند در بازار شروع به
نارنجكاندازي و كشت و كشتار نمايند. ـ منيرالدين مدني،
سردبير روزنامة پست تهران، از مصاحبه مطبوعاتي علم
(نخستوزير) و استعفاي او خبر داد. اما معلوم نيست كه استعفايش
قبول شده يا نه؟ ـ همچنين مدني اطلاع داد كه تعداد 40 نفر صبح
امروز در حالي كه از منزل بهبهاني بيرون ميآمدند بهبهاني
اظهار داشته خميني را گرفتهاند، براي آزادي او قيام كنيد.
شعار «يا مرگ يا خميني» داده شده. ضمناً به گزارش او جاهاي
آتش زده شده سينما آرگون و ماشينهاي جلوي [ناخوانا] است.
14:15ـ در ميدان قزوين اتومبيلي توسط متظاهرين آتش زده شده و
تظاهراتي صورت گرفته است.14:40ـ در ميدان ژاله عدهاي از
متظاهرين (مجسمه) عقاب وسط ميدان را كنده و شيشههاي بانك
صادرات و معادن (صادرات فعلي) را شكستهاند.
14:45ـ «در قناتآباد نزديك ميدان اعدام و بازارچه عدهاي پليس
شروع به تيراندازي نموده و چند نفر بچه را زخمي كردهاند. مردم
شروع به تظاهر و [دادن شعار] واي حسين ـ واي حسين،
نمودهاند. همچنين خبر رسيد كه شيخ محمدآقا تهراني، رهبر
فداييان اسلام، شب گذشته وارد تهران شده و مخفي است.
ـ «جلوي وزارت دارايي يك نفر كشته شده است و نعش را عدهاي حمل
ميكردند، كه پليس نعش را از متظاهرين گرفت.»
ـ سازمان آب مورد تهديد متظاهرين قرار گرفته است.
14:50ـ در جلوي بازار حريق دامنهداري به وجود آمده و تقاضاي
اتومبيل آتشنشاني شده است. ـ عدهاي از طرف ميدان
امينالسلطان با چوب و چماق به سمت اداره تبليغات در حركت
بودهاند. ـ در خيابان شمشيري نظامي نزديك پمپ بنزين يك دستگاه
اتومبيل به وسيله متظاهرين آتش زده شده است.
ـ در جلوي دانشگاه عدهاي در حدود 500 نفر اجتماع كرده و دو
دستگاه جيپ ارتشي را آتش زدهاند. 15:00ـ در سرچشمه به چند نفر
از مغازهداران ابلاغ نمودند كه فيوزهاي برق را خارج و برق را
قطع كنند. در نظر است دستگاه برق را از كار بيندازند.
ـ در ميدان شوش كنار پمپ بنزين متظاهرين اجتماع نموده، تعداد
نيروي انتظامي هم كم است و ممكن است تظاهركنندگان تصميم به آتش
زدن پمپ بنزين بگيرند.10 ـ چهار دستگاه اتوبوس
نيروي هوايي افسران و درجهداران در شرق خيابان شاه به سمت
مهرآباد در حركت است.
ـ به رغم اينكه در خيابانهاي اسلامبول، فردوسي، شاه و
چهارراه مخبرالدوله جمعيت هر لحظه رو به تزايد است از مأمورين
انتظامي خبري نيست، فقط يك ماشين پليس است كه مردم را به
متفرق شدن دعوت ميكند، اما مردم به حرف آنها گوش نميدهند.
15:05 - «به طوري كه مخبر پست تهران ـ آقاي منيرالدين مدني)
به مأمور ويژه شهروز، خبر داد با آقاي علم، نخستوزير11،
مصاحبه مطبوعاتي به عمل آمده كه نخستوزير دستگير[ي] آقاي
خميني را تأييد كردهاند و اضافه نمودند ايشان و يارانش مخالف
اصلاحات ارضي هستند و دولت با شديدترين وجهي با مخالفين مبارزه
خواهد كرد و استعفأ دولت هم صحيح نيست. 15:10 -عدهاي در حدود
دويست نفر در خيابان اقبال در جلوي چاپخانه دولتي (واقع در
شمال پارك خيام) اجتماع كرده، اما تظاهرات نميكنند. پليس
وجود ندارد.
15:15ـ «عدهاي در حدود 60 نفر در خيابان اميريه بين منيريه و
انتظام جلوي اتومبيلهاي دولتي را گرفته و شيشههاي آنها را
شكسته و اتومبيلها را از كار مياندازند.» 15:20 - مردمي كه
در انتهاي خيابان سعدي و لالهزار اجتماع كرده بودند با حمله
پليس، به كوچههاي اتابك، بهار و انتهاي لالهزار جنوبي
پناهنده شدند. آنها در آنجا هم اجتماع كرده، قصد حمله به مركز
پليس در ميدان توپخانه را دارند.
15:25ـ در ميدان سرچشمه به چند نفر از مغازهداران ابلاغ شده
كه فيوزهاي برق را بردارند چون در نظر است كارخانه برق را خراب
نمايند. ضمناً در ميدان شوش كنار پمپ بنزين عده زيادي اجتماع
كرده و نيروهاي پليس هم به مراقبتهاي خود ادامه ميدهند.
متظاهرين تصميم دارند كه پمپ بنزين را آتش بزنند.
15:30- در خيابان شاپور (وحدت اسلامي فعلي)، اول خيابان
ارامنه، عدهاي تظاهرات كردند كه قواي انتظامي نيز به سوي
آنان تيراندازي كرد. در اين تيراندازي دو كودك 9 و 11 ساله
كشته شدند. به دنبال آن يكي از متظاهرين با خون كشته شدگان در
كنار مغازة خرازي فروشي طاهري ـ كه در محل حادثه است ـ نوشت:
«اين خون دو كودك است.» از ظهر تاكنون سه نفر در اين ناحيه از
شهر كشته شدهاند.
ـ «پنج دستگاه اتومبيل آرتش به جلوي دانشگاه [تهران] آمد و از
آنجا به طرف ميدان 24 اسفند [انقلاب اسلامي فعلي] رفتند. پليس
كشف كرده در خانة شماره 268 جلوي دانشگاه (جلوي چاپخانه
دانشگاه) قريب 200 نفر دانشجو در طبقة سوم آن ساختمان اجتماع
داشتهاند [كه] اقدام به دستگيري سركردگان آنها نموده و يك نفر
آنها را به وسيله جيپ شماره 538 به كلانتري بردند. مأمورين
نظامي براي اشغال آنجا رفتند. دانشجويان دانشگاه نيز در
خيابانهاي فرعي اجتماع دارند.»
ـ «عدهاي از دانشجويان دانشسراي عالي به يكديگر ضمن صحبت
ميگفتند كه ساعت چهار بعد از نيمه شب امشب در نظر است كه
[اداره] بيسيم را اشغال و تكليف را يكسره ميكنيم و اضافه
نمودند كه دانشجويان دانشگاه تهران و عده كثيري از نقاط مختلف
به كمك ما خواهند آمد.12 ـ در حدود 700 نفر در
حوالي كلانتري 15 اجتماع كرده و مأمورين پليس مشغول متفرق كردن
آنها ميباشند.
ـ در سبزه ميدان و بازار مأمور وجود ندارد. مغازة جواهري لؤلؤ
را مخالفين تصاحب نمودهاند. عدهاي در حدود 60 نفر در خيابان
اميريه جلوي اتومبيلهاي دولتي را گرفته شيشهها را شكسته و از
كار انداختهاند.
15:35ـ در بين افراد جبهه ملي در جريان تظاهرات گفته شده ساعت
1700 دانشجويان دانشگاه تهران برنامهاي اجرا نموده و به اداره
انتشارات و راديو حمله خواهند كرد. 15:45ـ دو شعار به مضمون
«مرگ بر اين ديكتاتور خون آشامـ ديكتاتور خون ميريزد» در
جلوي درِ جنوبي دانشگاه تهران نصب شده است.13
ـ عدهاي در حدود 100 نفر در مقابل باشگاه تاج (استقلال)
اجتماع كرده كه هر آن رو به ازدياد است. متظاهرين منزلي را كه
در خيابان ايران قمارخانه بوده با اثاثيهاش آتش
زدهاند.15:50ـ عدهاي در حدود 600 نفر از سمت سلسبيل به سمت
شمال خيابان و عدهاي در حدود 500 نفر از سمت خيابان كرج به
سمت بخش 18 حركت كرده، قصد رفتن به قسمت شمالي كارخانه
پپسيكولا (زمزم فعلي) را دارند.
16:00ـ مقابل دانشگاه تهران وضع آرام است و تعداد كمي دانشجو
در داخل دانشگاه تردد دارند. پنج كاميون مأمورين انتظامي در
مقابل دانشگاه مستقر است. جيپ نيم سوخته هنوز هست. ـ در
خيابانهاي اسلامبول، نادري، لالهزار، ناصرخسرو، بوذرجمهري
(جلوي بازار) و ميدان سپه نيروهاي انتظامي مستقرند و آمد و رفت
اشخاص كم است. فعلاً تظاهراتي مشاهده نميشود. ـ «در چهارراه
يوسفآباد تظاهركنندگان باجة پست مقابل باشگاه ارامنه را آتش
زدند كه در حال اشتعال است و در بعضي از چهارراهها چراغهاي
راهنمايي را شكستهاند.» ـ نيروهاي انتظامي در اطراف كاخهاي
سلطنتي آمد و شد وسائط نقليه را كنترل و از عبور آنها جلوگيري
ميكنند. چند دستگاه تانك آرتش در اطراف كاخها، كه از ساعت 12
آمدهاند، هنوز مستقرند.
ـ «عدهاي قريب يك هزار نفر از كسبههاي خيابان آذربايجان،
كارون و قصرالدشت، پس از خراب كردن كارخانه پپسيكولا، چوب به
دست به طرف قصرالدشت جنوبي حركت [كرده] و شعار ميدهند: مرگ بر
شاه ـ زنده باد خميني. حملهكنندگان به كارخانه پپسي كولا و
ضمايم آن در قسمت مونتاژ و تلويزيونهاي آر ـ سي آ [كارخانجات
پارس فعلي] خسارتي وارد [ساخته] و چند دستگاه تلويزيون [را]
به غارت بردهاند. در اينجا از مأمورين انتظامي خبري نيست و
قواي انتظامي كلانتري 18 كافي نيست. عناصر مخرب در بخش 18 و
حوزه كارخانه پپسي كولا و مغازههايي كه باز باشد، غارت
ميكنند.»
ـ «شش نفر غيرنظامي مبدل [ملبس] به لباس مشكي ساختمان اداره
كل سوم را به يكديگر نشان ميدادند و ميگفتند اينجا سازمان
امنيت [ساواك] است. بايد به حساب اينجا هم برسيم.» 16:05-
عدهاي در خيابان سلسبيل مردم را تحريك به بستن مغازهها
ميكردند. آنان قصد داشتند كه پمپ بنزين قسمت جنوبي سلسبيل را
آتش بزنند.
16:15ـ عدهاي در خيابان ايرانشهر تجمع كردهاند كه مأموران
خواستار جلب توجه سازمان امنيت شدند.
ـ در حدود 600 نفر كفن پوشيده و شعار «يا مرگ يا خميني» با
پرچم سياه از ورامين به طرف تهران حركت نمودهاند.
16:20 - «اول خيابان ارامنه بين مأمورين انتظامي و متظاهرين
تصادم و دو نفر پسربچه مورد اصابت گلوله واقع [شدند] كه با
تاكسي آنها را بردند.»
16:30- جلوي دانشگاه هماكنون تيراندازي شد كه پاي يك نفر
يخفروش، نبش خيابان آناتول فرانس و شاهرضا، تيرخورده و او را
به منزل دكتر منوچهر نصيرپور (جراح) روبه روي دكه يخفروشي
بردند.
ـ «در جلوي باغشاه به سمت متظاهرين تيراندازي شد و در سلسبيل
دكههاي شركت واحد را خورد [خرد] كردند.»
ـ «در خيابان سيروس دكانها را غارت ميكنند. اين عده حدود 500
نفر تخمين زده شده است.»16:40 ـ جمعيت زيادي در خيابان
شمشيري، از دروازه قزوين (ميدان قزوين فعلي) تا ميدان گمرك
(رازي فعل | 